सामग्री पर जाएँ

पृष्ठ:हिन्दी विश्वकोष भाग 1.djvu/१३८

विकिस्रोत से
यह पृष्ठ जाँच लिया गया है।
१३२
अग्नात्मक — अग्रजन्मन्
अग्न्यात्मक (सं० त्रि०) अग्नि के समान आत्मावाला ।

जिसका हृदय अग्निके बराबर गर्म हो । आग-बबूला ।

अग्न्याधान (सं० क्लो०) अग्नि- डुधाञ् - ल्युट्, ६-तत् ।

१ वेदमन्त्र द्वारा अग्निसंस्थापन । बहुव्री० । २ अग्नि- होत्र योग ।

अग्न्याधेय (सं० पु०) अग्निः अधीयते येन, धा-यत् धेयः । बहुव्री० । साग्निक, अग्निहोत्री ।
अग्न्यालय (सं० पु०) अग्नेरालय:, ६-तत् । १ यज्ञीय अग्न्याधार कुण्ड । २ अग्निहोत्रका गृह ।
अग्न्याशय (सं० पु० ) पक्वाशय, पाकाशय । वह स्थान जहां जठराग्नि रहता है ।
अग्न्याहित (सं० पु०) अग्नि-आ-धात कर्मणि,वाहिताग्न्या- दिषु । पाश२३७ ।आहितः स्थापितः अग्निः होमाग्निः येन । साग्निक दिज ।
अग्न्युत्पात (सं० पु० ) अग्नि-उत्-पत- घञ् । अग्निना कृत उत्पातः । व्योम्नि अग्निविकारः । धूमकेतु, उल्कापातादि आकाशमें उपद्रव ।

यह उत्पात पांच तरहके होते हैं । यथा— विष्णा, उल्का, अशनि, विद्युत् और तारा । अग्न्युत्पात जगत्के अतिशय अमङ्गलका लक्षण गिना जाता है ।

अग्न्युद्धार (सं० पु० ) अरणिसंघर्षणेन अग्नेरुद्धारः उत्पादनम् । ६-तत्। अरणि मन्थन द्वारा अग्न्युत्थापन, अरणिको घिस कर आग बनाना ।
अग्न्युपस्थान : (सं० क्लो०) अग्नि-उप-स्था- णिच्-ल्यट् । ६-तत् । १ अग्निका उपासना मन्त्र । अग्निरुपस्थीयते अनेन । भावे ल्युट् २ अग्निको उपासना ।
अग्न्येध (सं० पु० ), अग्नि स्थापित करने वाला, आग रखने वाला ।
अग्मन् (सं० क्लो०) युद्ध, लड़ाई, झगड़ा, ज़ङ्ग।
अग्य (सं० अज्ञ) अंज्ञ देखो ।
अग्यारो (हिं० स्त्री०) १ धूप । २ धूप देनेका पात्र, धूप दान । ३ अग्निकुण्ड, वह · कुण्ड जिसमें यज्ञकी अग्नि जलती हो ।
अग्र (सं० क्लौ०) अङ्ग-रक् नलोपः । १ उपरिभाग, ऊपरका हिस्सा। २ शिखर, चोटी । ३ सिरा । ४ पुरोभाग, आगेका हिस्सा । ५ अवलम्बन ।

६ समूह । ऋन्द्राग्रवञ्च विप्रकुब्रचुत्रतुरखुरभद्रोग्रभेरभेलशुक्रशुक्लगौरव न्त्र रामालाः । उण |२८| ( त्रि०) ७ श्र ेष्ठ, बड़ा ।८ उत्तम, अच्छा। प्रधान, मुखिया । १० प्रथम, पहिला, औव्वल । ११ पलपरिमाण, थोड़ा ।

 'अ' पुरस्तादुपरि परिमाणे पलख च ।
आलम्बने समूहे च प्रान्त च स्वान्नपुंसकम् । ..
अधिके च प्रधाने च प्रथमे चाभिधेयवत् । ' (मेदिनी)

अग्रकर (सं० पु० ) १ दक्षिण हस्त, दाहना हाथ।

२ आगे वाली किरण (Focal-point)।

अग्रकाण्ड (सं० पु० ) काण्डका अग्रभाग ।
अग्रकाय (सं० पु० ) अग्रः कायः, कर्मधा० ।
शरीरका पुरोभाग, जिस्मका सामनेवाला हिस्सा ।
अग्रग (सं० त्रि०) अग्र-गम-ड ।
श्रन्तात्यन्तध्वपुरपारसर्वानन्त षु डः । पा ३।२।१८। अग्रगामी, आगे जाने वाला ।

{{Outdent| अग्रमण्य (सं० त्रि०) अग्र-गण-यत्, ७- तत् । १ प्रथम गणनीय, पहले गिनने योग्य । २ श्र ेष्ठ, बड़ा। अग्रगामिन्,

अग्रगामी (सं० त्रि०) अग्र-गम- णिनि, मुप्यजातौ णिनिस्ताच्छौल्ये । पा ३।२।७८ । ७-तत् । पुरोगामी, आगे जाने वाला ।
अग्रज (सं० पु० ) अग्र-जन-ड । १ ज्येष्ठ भ्राता, बड़ा भाई । २ विष्णु । ३ ब्राह्मण ।

किसी व्यक्तिके अधिक पत्नौ रहनेसे यह बात नहीं है, कि जो सन्तान

पहिलो पत्नीसे उत्पन्न होगा, वही ज्येष्ठ समझा जायेगा । ज्येष्ठ वही है, जो आगे उत्पन्न हो ।

“सदृशस्त्रीषु जातानं पुत्राणामविशेषतः ।
न मातृतो ज्यैष्ठप्रमस्ति जन्मतो ज्येष्ठप्रमुच्यते ॥ " (मनु० १२५ )

धृतराष्ट्र , ज्येष्ठं ओर पाण्डु नृपति उनके अनुज थे 1 किन्तु इससे दुर्योधन ज्येष्ठ न हुए । पहिले उत्पन्न होनेके कारण युधिष्ठिर ज्येष्ठ और राज्यके अधिकारी समझे गये ।

“जन्मतस्तु प्रमाणॆन ज्येष्ठो राजा युधिष्ठिरः।” (आदिप० १२५/२५ )

अग्रजङ्घा (सं० स्त्री०) अगा जङ्घा, कर्मधाः । जङ्घा- का अग्रभाग, जांघका अगला हिस्सा ।
अग्रजन्मन्, अग्रजन्मा (स० पु० ) अग्रे जन्मः यस्य, बहुव्री० । १. ज्येष्ठभ्राता, बड़ा भाई । २ विप्र, ब्राह्मण । ३ ब्रह्मा ।