सामग्री पर जाएँ

पृष्ठ:हिन्दी विश्वकोष भाग 1.djvu/३६०

विकिस्रोत से
यह पृष्ठ जाँच लिया गया है।
३५३
अधश्चौर
थे। मृच्छकटिक एक अति प्राचीन नाटक है। इसमें सेंध करनेका आश्चर्यमय कौशल लिखा गया है। बात यह है, कि शर्विलक एक विशुद्ध ब्राह्मण-सन्तान थे; किन्तु मदनिका नामकी वेश्याके प्रति उनका मन लग जाने से उन्हें धनकी आवश्यकता पड़ गई। इसी कारण वह दरिद्र चारुदत्तके घर सेंध लगाने पहुंचे। उन्होंने पहले सेंध मार वृक्षवाटिकामें प्रवेश

किया और फिर सोचने लगे,—

"वृक्षवाटिका-परिसरे सन्धिं कृत्वा प्रविष्टोऽस्मि मध्यमकं तावत् इदानीं चतुःशालकमपि दूषयामि। तत् कस्मित्रु देशे सन्धिमुत्पादयामि।

देशः कोनु जलावसेकशिथिलो यस्मिन्न शब्दोभवे-
द्भित्तीनाञ्च न दर्शनान्तरतः सन्धिःकराली भवेत्।
क्षारक्षीणतया च लोष्टककृशं जीर्ण कृ हर्म्य भवेत्,
कम्मिन् स्त्रीजनदर्शनञ्च न भवेत् स्यादर्थसिद्धिश्च मे॥

भित्तिं परामृश्य निव्यादित्यदर्शनोदकसेचनेन दूषितेयं भूमिः, क्षारक्षीणा मूषिकोत्करश्चेह। इन्त! सिद्धोऽयमर्थः। प्रथममेतत् स्कन्दपुत्राणां सिद्धि-लक्षणम। अत्र कर्मप्रारम्भे कीदृशमिदानीं सन्धिमुत्पादयामि। इह खलु भगवता कनकशक्तिना चतुर्विधः सन्ध्यु पायो दर्शितः। तद्यथा, —पक्केष्ट-कानामाकर्ष णम्, आमेष्टकानाञ्छेदनं, पिण्डमयानां सेचनं, काष्ठमयानां पाटनमिति। तदत्र पक्के ष्टके दृष्टिकाकर्ष णम् तत्र,—

पद्मव्याकोशं, भास्करं, वालचन्द्रं
वापीविस्तीर्णं', स्वस्तिकं, पूर्णकुम्भं,
तत्कस्मिन् देशे दर्शायामशिव्प',
दृष्टा श्रीयं यद्वस्मियं यान्ति पौराः॥

तदत्र पक्केष्टके पूर्णकुम्भ एव शोभते। तमुत्पादयामि। नमो वरदाय कुमारकार्तिकेयाय, नमः कनकशक्तये ब्रह्मण्याय देवाय देवव्रताय, नमो भास्करनन्दिने, नमो योगाचार्याय, यस्वाहं प्रथमः शिष्यः। तेन च गोरोचना मे दत्ता,—

अनयाहि समालब्धं न मां द्रक्ष्रान्ति रक्षिणः।
शस्त्रञ्च पतितं गात्रे रुजं नोत्पादयिष्यति।

तथा करोति। धिक् कष्टम्? प्रमाणसूत्रम् मे विस्तृतम्? आं, इदं यज्ञोपवीतं हि नाम ब्राह्मणस्य महदुपकरणद्रव्यम्। विशेषतोऽस्मद्विधस्य, कुवः—

एतेन मापयति भित्तिषु कर्म्ममार्ग-
मे तेन मोचयति भूषणसम्प्रयोगान्।
उद्धाटको भवति मन्त्रदृढ़कपाटे,
दष्टस्य कीटभुजगैःपरिवेष्टनञ्ज।

मापयित्वा कर्म्म समारेभे। तथा कृत्वावलोक्य च। एक लोष्टावशेषोऽयं सन्धिः। धिक् कष्टम्। अहिना दष्टोऽम्मि। (यज्ञोपवीतेनाङ्गुलिं वडा विषवेगं नाटयति।) चिकित्सा कृत्वा स्वस्थोऽस्मि।) पुनः कर्म्म कृत्वा, श्रये न

कृत्वा दृष्ट्वा च। अये ज्वलति प्रदीपः। पुनः कम्मे कृत्वा-समाप्तोऽयं

सन्धिः। भवतु, प्रविशामि। अथवा न तावत् प्रविशामि प्रतिपुरुषं प्रवेशयामि। तथा


प्रविश्य दृष्ट्वा च । वारमुद्दाटयामि । क्कनु श्रये पुरुषइयं ३५३


कचित् । नमः कार्तिकेयाच सुप्तम् । भवतु, आत्मरचायें खलु । सलिल' ग्टहीत्वा चिपन् सशङ्कम् । मा तावत् भूमौ पतत् शब्दमुत्पादयेत् । भवतु एवं तावत् । इदानों परीच किं लतामुप्तमुत परमार्थ सुप्तमिद इयम् । चासयित्वा परीचा च । श्र "परमार्थसुत नानेन भवितव्यं । तथाहि- विश्वासोऽस्य न शङ्गितः, मुविशदः खल्पान्तरं वर्तते दृष्टिगढ़-निमीलिता, न विकला नाभ्यन्तरं चञ्चला । गावं स्वस्तशरीर सन्धिशिथिल' शय्याप्रमाणाधिकं, दीपचापि न म बेला यदि ॥* 'मैं बाग में सेंध लगा बोचके महलमें घुसा ह अब मकानमें सेंध लगाना पड़ेगी। किन्तु मकानमे किस जगह सेंध लगाई जाती है ? दौवारमें जहां हमेशा पानीको चपेट पड़नेसे मही गोली हो गई है, वहां सेंध मारनेसे शब्द न निकलेगा। फिर दूसरी दीवार के बीच में न अड़नेसे गट्टा भी बहुत बड़ा वन जायेगा। दीवार कहां नोना लगनेसे पुरानी और वैकाम पड़ गई है? किस जगह सेंध लगाने से स्त्रियोंसे भेंट न होगी और मेरा काम भी बन जायेगा ? 'इसके बाद दीवारपर हाथ रखकर वह बोला- इसी जगह तो रोज गहरा पानी पड़ता, जिससे यह जगह नष्ट हो गई; यही जगह नोना लगने से धसको है। इस जगह चूहेने गड्डा भी बनाया है। जो हो. इसमें सन्देह नहीं, कि काम खूब बना चोरोंके काम निकलनेका यही पहला लक्षण है। अब काम शुरू किये देता हूं, किन्तु गड्डा कैसे खोदा जाता है ? भगवान् कनकशक्तिने चार तरहसे सेंध काटनेका उपाय बताया है। पक्की ईंटका मकान होनेसे ईंट उखाड़ कर बाहर निकालना होता; कच्ची ईंटके मकानको ईंट काटकर दूर फेंक दो जातो; चिकनो महोके मकानपर पानी डालना पड़ता लकड़ीका मकान चौरा जाता है। यह

शेवोऽयं सन्धिः । िपक्की ईंटका मकान हैं, इसलिये ईट उखाड़कर । यज्ञोपवीतेनाङ्गुलिं गावगनाटयति) चिकित्सा ही खोऽमि पुन वर्षा . निकाल डालना चाहिये ।' द