| थे। मृच्छकटिक एक अति प्राचीन नाटक है। इसमें सेंध करनेका आश्चर्यमय कौशल लिखा गया है। बात यह है, कि शर्विलक एक विशुद्ध ब्राह्मण-सन्तान थे; किन्तु मदनिका नामकी वेश्याके प्रति उनका मन लग जाने से उन्हें धनकी आवश्यकता पड़ गई। इसी कारण वह दरिद्र चारुदत्तके घर सेंध लगाने पहुंचे। उन्होंने पहले सेंध मार वृक्षवाटिकामें प्रवेश
किया और फिर सोचने लगे,— "वृक्षवाटिका-परिसरे सन्धिं कृत्वा प्रविष्टोऽस्मि मध्यमकं तावत् इदानीं चतुःशालकमपि दूषयामि। तत् कस्मित्रु देशे सन्धिमुत्पादयामि। देशः कोनु जलावसेकशिथिलो यस्मिन्न शब्दोभवे- भित्तिं परामृश्य निव्यादित्यदर्शनोदकसेचनेन दूषितेयं भूमिः, क्षारक्षीणा मूषिकोत्करश्चेह। इन्त! सिद्धोऽयमर्थः। प्रथममेतत् स्कन्दपुत्राणां सिद्धि-लक्षणम। अत्र कर्मप्रारम्भे कीदृशमिदानीं सन्धिमुत्पादयामि। इह खलु भगवता कनकशक्तिना चतुर्विधः सन्ध्यु पायो दर्शितः। तद्यथा, —पक्केष्ट-कानामाकर्ष णम्, आमेष्टकानाञ्छेदनं, पिण्डमयानां सेचनं, काष्ठमयानां पाटनमिति। तदत्र पक्के ष्टके दृष्टिकाकर्ष णम् तत्र,— पद्मव्याकोशं, भास्करं, वालचन्द्रं तदत्र पक्केष्टके पूर्णकुम्भ एव शोभते। तमुत्पादयामि। नमो वरदाय कुमारकार्तिकेयाय, नमः कनकशक्तये ब्रह्मण्याय देवाय देवव्रताय, नमो भास्करनन्दिने, नमो योगाचार्याय, यस्वाहं प्रथमः शिष्यः। तेन च गोरोचना मे दत्ता,— अनयाहि समालब्धं न मां द्रक्ष्रान्ति रक्षिणः। तथा करोति। धिक् कष्टम्? प्रमाणसूत्रम् मे विस्तृतम्? आं, इदं यज्ञोपवीतं हि नाम ब्राह्मणस्य महदुपकरणद्रव्यम्। विशेषतोऽस्मद्विधस्य, कुवः— एतेन मापयति भित्तिषु कर्म्ममार्ग- मापयित्वा कर्म्म समारेभे। तथा कृत्वावलोक्य च। एक लोष्टावशेषोऽयं सन्धिः। धिक् कष्टम्। अहिना दष्टोऽम्मि। (यज्ञोपवीतेनाङ्गुलिं वडा विषवेगं नाटयति।) चिकित्सा कृत्वा स्वस्थोऽस्मि।) पुनः कर्म्म कृत्वा, श्रये न |
कृत्वा दृष्ट्वा च। अये ज्वलति प्रदीपः। पुनः कम्मे कृत्वा-समाप्तोऽयं
सन्धिः। भवतु, प्रविशामि। अथवा न तावत् प्रविशामि प्रतिपुरुषं प्रवेशयामि। तथा
शेवोऽयं सन्धिः । िपक्की ईंटका मकान हैं, इसलिये ईट उखाड़कर । यज्ञोपवीतेनाङ्गुलिं गावगनाटयति) चिकित्सा ही खोऽमि पुन वर्षा . निकाल डालना चाहिये ।' द |
पृष्ठ:हिन्दी विश्वकोष भाग 1.djvu/३६०
दिखावट
यह पृष्ठ जाँच लिया गया है।
३५३
अधश्चौर