सामग्री पर जाएँ

पृष्ठ:हिन्दी विश्वकोष षष्ठ भाग.djvu/१५७

विकिस्रोत से
यह पृष्ठ जाँच लिया गया है।
२५५
गणेश

पश्चिम-उत्तर अञ्चल वक्रतुण्ड धीर तुण्डराज ये दोनों गणेश अति प्रसिद्ध हैं। ब्रह्मवैवर्तपुराणके मतसे—

"ॐ ह्रीं ग्रीं ह्रीं" स्वाहा ब्रह्मरूपाय सर्वसिद्धि प्रदायिने विघ्नेशाय नमो नमः इस मन्त्रसे गणेशपूजा करनी उचित है। तुलसीपत्र द्वारा गणेशपूजा करना निषिद्ध मानी जाती है। इस मन्त्रको पचास लाख बार जपनेसे मन्त्रसिद्धि होती है। गणेशपूजा शेष होने पर स्तवपाठ करना चाहिये। गणेशका स्तव, यथा—

श्रीविष्णुरुवाच
"ईश! त्वां स्तोतुमिच्छामि ब्रह्मज्योतिः सनातनम्।
निरुपितुमशक्तोऽहमनुरुपमनन्तसम्॥
प्रवरं सर्वदेवांनां सिद्धानां योगिनां गुरुम्।
ब्रह्मस्वरूपं सर्वेशं ज्ञानराशिस्वरूपिणम्॥
अव्ययमकक्षरं नित्यं सत्यमात्मस्वरूपिणम्।
धातारं सर्वजगतामीशितारं सर्वमुपरि॥
संसाराऽर्णवपारे च मायापोतं सुदुर्लभम्।
करणाधाररूपञ्च भक्तानुग्रहकारकम्॥
वरं वरेण्यं वरदं वरदानांमपीश्वरम्।
सिद्धिं सिद्धिस्वरूपञ्च सिद्धिदं सिद्धिसाधनम्॥
ध्यानातिरिक्तं ध्येयञ्च ध्यान असाध्यक्ष धार्मिकम्।
धर्मस्वरूपं धर्मेशं धर्माधर्मफलप्रदम्॥
बीजं प्राकृतिमहतां प्रकृतेः परमुच्यते।
स्त्रीपुंनपुंसकानाञ्च तमेतदतीन्द्रियम्॥
सर्वमग्रप्रकृत्या च प्रकृतेः परम्।
को स्तोतुमुद्यमोंऽनन्तः सहस्रवदनेन च॥
न च शशाक पुरहरश्चाननश्चतुराननः।
सरस्वती नशक्तश्च न च तव स्तुतौ॥
इत्येवमुक्त्वा स्तवनं कृत्वा सुरेशं सुरसंसदि।
सुरेशश्चासुरमारी विरराम रमापतिः॥
इति विष्णु स्तवं श्रुत्वा यः पठेत्॥
सायं प्रातः मध्याह्ने भक्तियुक्तः समाहितः॥
तस्य विघ्नं कुरुते न चापि सतत मुने।
येत्या यजनकः सदा॥
यात्राकाले च यः याति भक्तिपूर्वकम्।
तस्य सर्वाभीष्टसिद्धिर्भवत्येव न संशयः॥
तेन दुःस्वप्नं सुप्रजायते।
कदापि न भवेत् तस्य गृहपीडा च दारुणा॥
बन्धुविनाशं शत्रुभ्यो बन्धूनां विवर्द्धनम्।
सर्वत्र विजयं लभेत् सम्पत्तिवर्द्धनम्॥

स्थिरा भवेत् गृहे लक्ष्मीः पुत्रपौत्रविवर्द्धिनी।
सर्वसिद्धिंप्राप्य तं विणुपदं लभेत्॥
फलञ्चापि यतो यज्ञानां यत् ध्रुवम्।
महतो सर्वदानानां श्रीगणेशप्रसादतः॥"

इति श्रीब्रह्मवैवर्तपुराणे गणेशखण्डे विष्णु कृतं गणेशस्तोत्रम्॥

गणेशपूजा सिर्फ भारतवर्षमें ही नहीं होती वरं और भी देशों में यथा नेपाल, चीन, जापान और मङ्गोलियामें होती है। नेपालके हिन्दू और बौद्धोंको पूरा विश्वास है कि गणेशकी पूजासे अभीष्ट सिद्ध होता है। नेपाल में पशुपतिनाथ मन्दिरके उत्तरमें एक प्राचीन तथा प्रसिद्ध गणेशमन्दिर है जिसे अशोककी कन्या चारुमतीने निर्माण कराया है। यवद्वीपमें भी गणेशके कई एक स्वरूपकी मूर्तियोंकी पूजा होती है। मन्त्रमहार्णवमें गणेशका ध्यान यूँ है—

"विषाणांकुशपाशांश्च दधानं करे मोदकं पुष्करे।
स्वकीयायुधभूषांश्च मराठयं गणं समुद्यद्दिनेशाभमीडे॥"

गणेशके हाथों में पाश, अंकुश, पद्म और परशु हैं और सूँड़के अग्रभाग पर मिठाइयाँ हैं। ये अपने साथ सहगामिनी लिये हुए हैं और अपने सुवर्ण अलङ्कारोंसे ये सूर्यके जैसे दीखते हैं।

२ एक विख्यात ज्योतिर्विद्। इन्होंने आयप्रश्न-जातक-कल्पलता, तिथिचिन्तामणि-पञ्चाङ्गसाधन, तिथिचिन्तामणि-सारणी, पाटीटीका, भावाध्याय, रत्नावलीपद्धति, ताजकजातक प्रभृति संस्कृत ज्योतिषकी रचना की है। ३ शङ्कारिकाके रचयिता। ४ पिष्टपशु-स्तरगी और महिषसर्गविधि नामक धर्मशास्त्रसंग्रहकार। ५ भागवतवादिभूपणके रचयिता। ६ रसतरङ्गिणी के रसोदधि नामका टीकाकार। ७ स्मृतिचन्द्रोदय-प्राणभट्टपुत्र, ऋग्वेदपाठानुक्रमणदीपिकाके रचयिता। ८ गोपालपुत्र, इन्होंने १६१४ ई० में जातकालङ्कार नामक संस्कृत ग्रन्थकी रचना की है। १० दुरागमनाशिनीचन्द्रिका, विनोद, ताजिकभूषण प्रभृति संस्कृत ग्रन्थ प्रणयन किये हैं। ११ यज्ञालसेनके पुत्र, शिवतोषिणी नामक लिङ्गपुराणके टीकाकार। १२ रामदेवके पुत्र, नैषधोदयटीकारचयिता। १३ बनारसके एक हिन्दी कवि। यह